Mười Thiên can và mười hai Địa chi đảm nhiệm vai trò gì?

Thiên can gồm mười chữ: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Chúng xếp thành năm cặp theo năm hành, mỗi hành một chữ dương đi trước và một chữ âm đi sau.

Địa chi gồm mười hai chữ: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Mỗi chữ gắn với một tháng (theo tiết khí), một canh giờ, một hành chính và một con vật trong dân gian. Địa chi theo thứ tự lẻ là dương, chẵn là âm.

Thiên can là khí ở “trời”, hiện ra bên ngoài, biểu thị cái nhìn thấy được và cách một hành ra tay. Địa chi là “đất”, là nền, là mùa và là nơi chứa gốc: trong mỗi Địa chi có tàng can, nên nó giống như kho chứa các Thiên can. Khi đọc, người ta thường nói can là “lộ”, chi là “gốc”.

Cả hai đều cần: một Thiên can không có rễ ở Địa chi thì yếu, còn một Địa chi nhiều khí mà không có Thiên can nào nâng lên thì khó phát lộ. Cũng vì thế, không có bộ nào quan trọng hơn bộ nào; chúng đóng hai vai trò khác nhau.

Nếu ghép tự do mười can với mười hai chi thì có một trăm hai mươi cặp. Nhưng quy tắc là Can dương chỉ đi với Chi dương, Can âm chỉ đi với Chi âm, nên chỉ còn sáu mươi cặp. Con số này cũng chính là bội chung nhỏ nhất của 10 và 12: cứ sau sáu mươi bước, Can và Chi cùng quay về điểm xuất phát (Giáp Tý).

Vòng sáu mươi này được dùng để gọi tên năm, tháng, ngày và giờ. Với năm, nó lặp lại sau sáu mươi năm; với ngày, nó chạy liên tục không ngắt, nên mỗi ngày dương lịch có một cặp Can Chi nhất định.

• Hiểu lầm: Địa chi nằm “dưới” nên kém quan trọng hơn Thiên can.

  Cách hiểu phù hợp: Chi chứa mùa, tàng can và gốc rễ. Nhiều quyết định đọc lá số, như tháng lệnh, đều dựa vào chi.

• Hiểu lầm: Người Nhật chủ Giáp có tính như cây lớn, người Quý như mưa sương.

  Cách hiểu phù hợp: Hình tượng là cách nhớ tính chất của khí, không phải một mô tả tính cách. Cùng Nhật chủ vẫn có rất nhiều lá số khác nhau tùy phần còn lại.